Procesory od początków po PIV i Athlona XP

Prawdziwą zmianę przyniosły dopiero procesory 16-bitowe, takie jak Intel 8086 czy Motorola 68000 - wydajne i pozwalające w znacznie większym stopniu wykorzystać możliwości komputera. Stworzone z ich wykorzystaniem maszyny stały się pierwszymi pełnokrwistymi komputerami osobistymi. W 1982 roku Intel opracowuje następcę 8086 (jak się później okaże przełomowy układ) - procesor 80286.

Był to pierwszy mikroprocesor Intela, na którym można było uruchamiać wszystkie programy napisane dla jego poprzedników, czyli kompatybilny wstecz. Zbudowany ze 134 tysięcy tranzystorów mógł pracować z szybkościami 6, 8, 10 i 12,5 MHz, dysponował wewnętrznym systemem zarządzania pamięcią i był kilkakrotnie wydajniejszy od innych 16-bitowych procesorów dostępnych ówcześnie na rynku.

W 1984 roku do odbiorców na całym świecie trafiają maszyny IBM PC AT, wyposażone już w 16-bitowe procesory Intel 80286, są one w prosty sposób "udamowiane", dostosowywane do specyficznych potrzeb i potrafią wymieniać dane pomiędzy sobą, modelami wcześniejszymi i ... klonami. Szacuje się, że w ciągu 6 lat od wprowadzenia układu Intel 286 na całym świecie zbudowano 15 milionów komputerów osobistych wykorzystujących same tylko oryginalne Intele.

IBM udostępniając publicznie specyfikację nie przewidział tego, że ktokolwiek może go zdetronizować, wyprzedzić. A jednak. Kiedy tylko w 1985 Intel udostępnił swój kolejny mikroprocesor - i386 (32-bitowy, wielozadaniowy układ, pracujący początkowo z częstotliwością 16 MHz) - pierwszą firmą, która masowo sprzedawała komputery wyposażone w ten procesor był nie IBM, a niewielki jeszcze wówczas Compaq (model DeskPro 386). Sprawdziła się tu zasada - kto pierwszy ten lepszy - i choć IBM oczywiście także skonstruował swoje 386-ki, to już nie był najlepszy, a Compaq wykorzystując zwłokę giganta zyskał popularność i prestiż. Intel 386, warto wspomnieć, że był on oferowany w dwóch diametralnie różnych odmianach: DX (Double-word eXternal) - z 32-bitową magistralą zewnętrzną oraz nieco później SX (Single-word eXternal) - z zaledwie 16-bitową szyną zewnętrzną. Nie należy tych oznaczeń mylić z identycznymi, ale o całkowicie innym znaczeniu skrótami stosowanymi do układów Intel 486. Na bazie architektury 80386 Intel opracował też pierwszy procesor specjalnie dedykowany do komputerów przenośnych - model 386SL . Wraz z rozwojem technologii, napędzanej m.in. przez coraz wydajniejsze procesory, pecety stawały się coraz tańsze i dostępniejsze. Zagościły na stałe nie tylko w domach, ale przede wszystkim we wszelkiego rodzaju instytucjach, biurach i przedsiębiorstwach. Wśród nich prym wiodły dwie architektury: intelowska i macowa (procesory Motorola), ta druga, coraz bardziej zmierzająca w kierunku zastosowań graficznych i DTP. Pierwsza umacniała swoją pozycję dzięki powszechnej dostępności i niskiej cenie.

Do końca lat 80-tych powstaje także wiele nowych rozwiązań w dziedzinie mikroprocesorów. Największe zmiany zachodzą na rynku zastosowań w pełni profesjonalnych: światło dzienne oglądają komercyjne układy typu RISC (AMD 29000, HP PA-RISC czy MIPS R2000, Intel 80860), a Sun Microsystems publikuje specyfikację procesorów SPARC (także bazującą na architekturze RISC). Udoskonaleniom poddawane są także "pecetowe" układy firm Zilog i Motorola, obrastając szczególnie w setki nowych tranzystorów i oferując większą wydajność. Intel, od daty wprowadzenia układu 386, każe czekać na nowy procesor aż pięć lat. Kiedy wreszcie w 1989 roku świat ujrzał model i486DX znowu okazuje się on być produktem przełomowym.

486DX zbudowano z wykorzystaniem niebagatelnej liczby tranzystorów - 1,2 miliona. Były w pełni 32-bitowe zarówno wewnętrznie jak i wewnętrznie. Początkowo 486-ki oferowały częstotliwość zegara mniejszą niż ich poprzednicy - zaledwie 25 MHz. Były to jednak pierwsze układy z wbudowanym koprocesorem, co znacznie przyśpieszało obliczenia, szczególnie w przypadku operacji graficznych (dotychczas wszystkie produkty Intela i ich klony były tak konstruowane, że koprocesor był osobną jednostką, montowaną na płycie głównej w oddzielnym gnieździe). Zaprezentowana 2 lata później ekonomiczna odmiana i486SX była koprocesora pozbawiona, lecz (pomimo analogii w nazwie do układów 386 SX) zachowała zewnętrzną 32-bitowość.

Wprowadzenie generacji procesorów 486 praktycznie oznaczało dla pecetów przejście od ery komputerów sterowanych z wiersza poleceń (DOS) do obsługi typu "wskaż i kliknij" (Windows). Stanowiło to poważne zagrożenie dla dotychczas bezkonkurencyjnych w tym względzie komputerów ze stajni Apple. Zagrożenie tym większe, że tańsze, dostępniejsze i już w skali światowej znacznie popularniejsze.

Kolejne procesory z rodziny 486 - DX2 i DX4 oferowały też większą (podwójną i czterokrotną) szybkość pracy zegara, dochodzącą nawet do 100 MHz. Nic więc dziwnego, że Apple zawiązuje kooperację z Motorolą i IBM mającą na celu stworzenie procesora wydajniejszego niż produkty Intela i jednocześnie biorącego co najlepsze z architektury x86. Bazując głównie na rozwiązaniach procesorów Motorola 68000 i IBM POWER (typu RISC) w 1993 roku koalicja ta upowszechnia pierwszy z procesorów serii PowerPC (601 znany jako G1).

Potrafił on między innymi emulować procesory typu x86 (choć wypadał tu znacznie słabiej pod względem wydajności niż intelowskie odpowiedniki). Kolejne generacje PowerPC (G2, G3, G4) pozwalają komputerom MacIntosh przez kilka lat nawiązać równorzędną walkę z rywalami, górując nad nimi przede wszystkim wydajnością.

Na rynku przybywa jednak mikroprocesorów kompatybilnych z rozwiązaniami Intela. Są one najczęściej nieco opóźnione w czasie do "oryginału", oferują za to możliwości budowania pecetów jeszcze taniej. Często także przynoszą świeże pomysły i usprawnienia czasem "kulawych" rozwiązań Intela (więcej pamięci cache, mniejsze zużycie energii). Królują tu dwie firmy: AMD i Cyrix proponujące własne pomysły na architekturę pecetową.

W tyle nie zostają także mniej znani producenci procesorów, nawet takie firmy jak choćby UMC . Ich produkty wzbudzają jednak wiele kontrowersji, na przykład: nie zawsze pełną kompatybilnością z intelowskimi odpowiednikami.